Luật Renju: nước cấm 3-3, 4-4, quá năm và cách chơi đúng

Renju là gì? Luật Renju khác caro thông thường ở đâu

Renju là biến thể thi đấu chuyên nghiệp của gomoku, trò chơi nối năm mà người Việt quen gọi là cờ caro. Luật này được phát triển ở Nhật Bản, và tên gọi renju (連珠) có nghĩa là “chuỗi ngọc”, gợi hình ảnh những viên đá xếp nối nhau thành hàng. Ván Renju diễn ra trên bàn 15×15, quân được đặt lên giao điểm của các đường kẻ thay vì vào ô vuông, và bên cầm quân đen luôn đi trước. Mục tiêu vẫn là tạo năm quân liên tiếp theo hàng ngang, dọc hoặc chéo. Điểm khác biệt cốt lõi là đen bị cấm ba loại nước: 3-3, 4-4 và quá năm, còn trắng được đi tự do.

Lý do của các nước cấm khá đơn giản: trong trò nối năm, bên đi trước có lợi thế rất lớn, và người chơi mạnh cầm quân đi trước có thể ép thắng khá đều đặn. Renju cân bằng lại bằng cách lấy đi của đen những vũ khí mạnh nhất, tức tạo hai đe dọa cùng lúc bằng hai hàng ba sống hoặc hai hàng bốn. Nếu bạn quen caro trên giấy, có thể hình dung đen tương ứng với X đi trước. Luật tự do và luật chặn hai đầu không có nước cấm nào; phần so sánh chi tiết đã có ở bài luật cờ caro chặn hai đầu, bài gomoku là gì và trang Luật chơi cờ caro của CoCaro.vn.

Luật Renju cơ bản: bàn cờ, tọa độ và điều kiện thắng

Để theo dõi các ví dụ trong bài, hãy dùng cách ghi tọa độ quen thuộc của Renju: các cột được đánh chữ từ A đến O theo chiều từ trái sang phải, các hàng được đánh số từ 1 đến 15 tính từ dưới lên. Giao điểm chính giữa bàn là H8, cũng là nơi nước đi đầu tiên thường được đặt. Hai bên lần lượt đặt một quân mỗi lượt; quân đã đặt không được di chuyển và không bị bắt. Renju không có chuyện ăn quân như cờ vây, toàn bộ cuộc đấu xoay quanh việc tạo hàng, chặn hàng và giành quyền chủ động trên bàn.

Điều kiện thắng không giống nhau cho hai bên. Đen chỉ thắng khi tạo được đúng năm quân liên tiếp; một hàng từ sáu quân trở lên của đen không những không thắng mà còn là nước cấm. Trắng thắng khi có năm hoặc hơn năm quân liên tiếp và không bị cấm bất kỳ nước nào. Trong thi đấu, nếu đen đặt quân vào một nước cấm, trắng chỉ ra nước cấm đó và đen bị xử thua. Vì vậy, người cầm đen không chỉ tính đường thắng mà còn phải kiểm tra từng nước của mình, đặc biệt ở những giao điểm nơi nhiều hàng quân gặp nhau.

• Bàn 15×15, quân đặt trên giao điểm, đen đi trước.
• Đen thắng với đúng năm quân; trắng thắng với năm quân trở lên.
• Đen bị cấm 3-3, 4-4 và quá năm; trắng không có nước cấm.
• Đen đi nước cấm trong thi đấu sẽ bị xử thua khi trắng chỉ ra.

Hiểu “ba sống” và “hàng bốn” trước khi học nước cấm

Các nước cấm của Renju đều được định nghĩa qua hai khái niệm, vì vậy cần nắm chúng thật chắc. Hàng bốn là bốn quân cùng màu trên một đường mà chỉ cần thêm một quân nữa là thành đúng năm, bất kể đầu còn lại có bị chặn hay không. Bốn quân liền nhau có hai đầu đều trống và cả hai đầu đều hoàn thiện được năm gọi là bốn mở; đối thủ không thể chặn cùng lúc hai đầu nên bốn mở gần như đồng nghĩa với thắng. Bốn quân có một ô trống xen giữa, lấp vào là đủ năm, cũng được tính là một hàng bốn.

Ba sống là hàng ba có thể phát triển thành bốn mở chỉ bằng một nước. Đó có thể là ba quân liền nhau với hai phía đều thoáng, hoặc ba quân có một ô trống ở giữa mà lấp vào sẽ thành bốn quân liền, hai đầu trống. Ngược lại, ba quân bị chặn một đầu chỉ có thể thành hàng bốn thường nên không phải ba sống. Luật chính thức còn xét những trường hợp tinh vi gọi là ba giả: nhìn giống ba sống nhưng ô cần đi để thành bốn mở lại là nước cấm của đen. Người mới chỉ cần biết những trường hợp này tồn tại và nhờ phần mềm hoặc trọng tài khi có tranh chấp.

Nước cấm 3-3: một quân tạo cùng lúc hai hàng ba sống

Nước 3-3, còn gọi là đôi ba, là nước đi của đen tạo ra cùng lúc hai hàng ba sống trên hai đường khác nhau. Hãy xét ví dụ trên một vùng bàn trống: đen có hai quân F8, G8 trên hàng ngang và hai quân H9, H10 trên cột dọc. Nếu đen đặt vào H8, hàng ngang F8, G8, H8 thành ba liền với E8 và I8 đều trống, đồng thời cột H8, H9, H10 thành ba liền với H7 và H11 đều trống. Cả hai đều là ba sống vì mỗi hàng chỉ cần thêm một quân là thành bốn mở. Giao điểm H8 vì vậy là nước cấm đối với đen.

Trong caro tự do, đây chính là loại nước đôi hay được dùng để kết thúc ván: đối thủ chặn một hàng thì hàng kia thành bốn mở. Renju loại bỏ con đường này của đen. Hình dạng 3-3 không chỉ là chữ L như ví dụ; hai hàng có thể cắt nhau thành chữ thập, kết hợp hàng ngang với đường chéo, hoặc gồm một ba liền và một ba gián đoạn. Cách kiểm tra nhanh là đặt thử quân vào giao điểm rồi xét cả bốn hướng, đếm xem có bao nhiêu hàng có thể thành bốn mở sau một nước nữa. Nếu đếm được từ hai trở lên, đó là nước 3-3, trừ khi một trong các hàng là ba giả.

Nước cấm 4-4, kể cả hai hàng bốn trên cùng một đường

Nước 4-4, hay đôi bốn, là nước tạo cùng lúc hai hàng bốn. Khác với 3-3, ở đây không cần hàng bốn phải mở; chỉ cần mỗi hàng có một điểm hoàn thiện thành đúng năm là đã được tính. Trường hợp dễ thấy là hai hàng bốn nằm trên hai hướng khác nhau, chẳng hạn một hàng ngang và một đường chéo gặp nhau tại quân vừa đặt. Với luật tự do, đối thủ không thể chặn hai điểm hoàn thiện trong một lượt nên nước này gần như thắng chắc. Trong Renju, đen không được phép dùng nó, kể cả khi cả hai hàng bốn đều đã bị chặn một đầu.

Trường hợp tinh vi hơn là hai hàng bốn trên cùng một đường. Giả sử trên hàng 8, đen có D8, E8, F8 và J8, K8, L8, còn C8, G8, H8, I8, M8 đều trống. Nếu đen đặt vào H8, hàng này có dạng ba quân, một ô trống, một quân, một ô trống, rồi ba quân. Lấp G8 sẽ được đúng năm quân từ D8 đến H8, còn lấp I8 sẽ được đúng năm quân từ H8 đến L8. Như vậy chỉ một nước đã tạo ra hai hàng bốn độc lập trên cùng một đường, và H8 là nước cấm 4-4. Đây là dạng người chơi hay bỏ sót vì mắt chỉ thấy một hàng quân.

Quá năm bị cấm, còn 4-3 là vũ khí hợp lệ của đen

Nước cấm thứ ba là quá năm: đen tạo sáu quân liên tiếp trở lên. Ví dụ đen có D8, E8, F8 và H8, I8; nếu đen lấp G8, hàng từ D8 đến I8 dài sáu quân. Với trắng, đó sẽ là một chiến thắng, nhưng với đen đây là nước cấm. Quy tắc này cho trắng thêm một cách phòng thủ đặc biệt: đôi khi không cần chặn một khoảng trống của đen, vì lấp vào đó chỉ tạo quá năm. Ngược lại, nếu một nước của đen tạo được đúng năm quân thì đen thắng ngay, kể cả khi nước đó đồng thời hình thành 3-3 hoặc 4-4, vì năm được ưu tiên hơn mọi nước cấm.

Vũ khí hợp lệ quan trọng nhất của đen là 4-3: một nước tạo cùng lúc một hàng bốn và một hàng ba sống. Ví dụ trắng có D8, đen có E8, F8, G8 cùng H9, H10. Đen đi H8 tạo hàng bốn từ E8 đến H8, bị chặn ở D8 nhưng còn I8 để thành năm, đồng thời cột H8, H9, H10 là ba sống. Trắng buộc phải chặn I8, sau đó đen đặt H7 hoặc H11 để có bốn mở trên cột H. Trừ khi trắng có sẵn chuỗi nước buộc của riêng mình, đen sẽ thắng. Vì vậy, người chơi Renju cầm đen luyện tìm 4-3 thay cho 3-3.

• 3-3: một quân tạo hai hàng ba sống, bị cấm.
• 4-4: một quân tạo hai hàng bốn, kể cả trên cùng một đường, bị cấm.
• Quá năm: sáu quân liên tiếp trở lên, bị cấm với đen.
• 4-3: một hàng bốn và một hàng ba sống, hợp lệ.
• Đúng năm: luôn thắng, được ưu tiên trước nước cấm.

Nước cấm Renju thay đổi chiến thuật và khai cuộc ra sao?

Nước cấm biến Renju thành trò chơi mà hai bên có lối tư duy khác nhau. Đen vẫn là bên tấn công, nhưng phải xây thế sao cho đòn quyết định là 4-3 hoặc chuỗi hàng bốn liên tiếp, đồng thời tránh những cấu trúc mà điểm then chốt rơi đúng vào nước cấm. Trắng thì có thêm một vũ khí riêng: ép đen vào thế mà ô duy nhất để chặn lại là một nước cấm. Khi trắng tạo hàng bốn và ô chặn duy nhất khiến đen thành 3-3, 4-4 hoặc quá năm, đen không thể chặn hợp lệ và trắng thắng ở lượt sau. Người chơi trắng giỏi thường chủ động dẫn ván tới những điểm như vậy.

Dù đã có nước cấm, Renju vẫn còn lợi thế cho đen. Năm 2001, János Wágner và István Virág đã dùng máy tính giải Renju và cho thấy đen thắng nếu chơi hoàn hảo. Vì vậy, thi đấu chính thức còn áp dụng các luật khai cuộc để cân bằng thêm, chẳng hạn luật khai cuộc RIF, Yamaguchi hay Soosõrv, thường quy định cách đặt vài quân đầu tiên và quyền đổi bên. Các bộ luật này gắn với Renju International Federation (RIF), liên đoàn Renju quốc tế. Khi chơi giải trí, bạn không cần học chúng ngay; chỉ riêng ba nước cấm đã đủ làm ván cờ khác biệt rõ rệt so với caro quen thuộc.

Có nên chơi luật cờ caro Renju với bạn bè?

Nếu nhóm bạn đã chơi caro lâu và thấy người đi trước thắng quá thường xuyên, thử luật Renju là cách thú vị để tăng chiều sâu. Nhưng nên chuẩn bị trước: ba nước cấm cần được giải thích rõ, và khi chơi trên giấy ô ly, hãy thống nhất rằng X đi trước đóng vai quân đen. Trên giấy, quân được đánh vào ô chứ không phải giao điểm, nhưng hình học của các hàng quân không thay đổi. Cũng nên thỏa thuận ai được quyền chỉ ra nước cấm và xử lý thế nào khi cả hai không chắc, chẳng hạn chỉ tính các thế 3-3, 4-4 rõ ràng và bỏ qua trường hợp ba giả.

CoCaro.vn hiện hỗ trợ luật tự do và luật chặn hai đầu, chưa có chế độ Renju. Dù vậy, bạn vẫn luyện được kỹ năng quan trọng nhất của Renju là nhận diện 3-3 và 4-4. Khi chơi với máy hoặc chơi 2 người, trước mỗi nước đôi hãy tự hỏi: nếu đây là ván Renju và mình là bên đi trước, nước này có bị cấm không? Nếu có, thử tìm một nước 4-3 thay thế. Khi chơi online, để ý những lúc đối thủ thắng bằng nước đôi và xác định đó là 3-3 hay 4-3. Thói quen này giúp bạn đọc bàn cờ chính xác hơn ngay cả ở luật tự do.

• Thống nhất bên đi trước là bên bị cấm.
• Nêu rõ ba nước cấm: 3-3, 4-4 và quá năm.
• Nhắc rằng đúng năm luôn thắng, kể cả khi trùng nước cấm.
• Thỏa thuận ai chỉ ra nước cấm và hậu quả khi vi phạm.