Gomoku là gì? Luật chơi, Swap2 và khác biệt với cờ caro

Gomoku là gì? Hiểu nhanh trong một phút

Gomoku là trò chơi chiến thuật dành cho hai người thuộc họ nối năm, cùng họ với cờ caro mà người Việt quen thuộc. Một bên cầm quân đen, bên kia cầm quân trắng; hai người lần lượt đặt một quân lên giao điểm còn trống của bàn cờ. Ai tạo được một hàng năm quân liên tiếp theo chiều ngang, dọc hoặc chéo trước sẽ thắng. Quân đã đặt không di chuyển và không bị bắt, nên mỗi nước đi đều để lại dấu ấn đến cuối ván. Nói ngắn gọn, nếu bạn đã biết chơi caro, bạn đã nắm được phần lớn tinh thần của gomoku.

Điểm khác nằm ở chi tiết luật. Gomoku thường được chơi trên bàn cờ vây với quân tròn đen trắng, bàn thi đấu tiêu chuẩn ngày nay là 15×15, và có các biến thể quy định rõ hàng sáu quân có được tính hay không. Ở cấp độ thi đấu, gomoku còn dùng luật khai cuộc riêng như Swap2 để giảm lợi thế của người đi trước. Những chi tiết này nghe nhỏ nhưng thay đổi đáng kể cách hai bên xây thế và phòng thủ. Các phần dưới đây đi lần lượt từ nguồn gốc tên gọi, luật cơ bản, các biến thể, đến bảng so sánh với cờ caro kiểu Việt Nam.

Nguồn gốc Nhật Bản và ý nghĩa tên gọi gomoku

Gomoku có nguồn gốc từ Nhật Bản. Tên gọi bắt nguồn từ gomokunarabe, viết là 五目並べ, có thể hiểu là “xếp năm quân” thành hàng. Chữ “go” ở đây là số năm, “moku” chỉ quân hay điểm trên bàn, còn “narabe” mang nghĩa xếp thành hàng. Cần phân biệt chữ “go” này với chữ “go” trong tên cờ vây, vì hai chữ Hán hoàn toàn khác nhau. Cách gọi mô tả trực tiếp mục tiêu của ván: đặt năm quân liền nhau. Trò nối năm đã được chơi lâu đời ở Nhật Bản, và vì dùng chung bàn, chung quân với cờ vây, người chơi không cần một bộ cờ riêng để bắt đầu.

Trong tiếng Anh và nhiều tài liệu quốc tế, cái tên gomoku được giữ nguyên, trong khi luật chơi dần được chuẩn hóa để phục vụ thi đấu. Hiện nay, Renju International Federation (RIF), liên đoàn quốc tế về renju, quản lý cả renju lẫn gomoku, từ quy định luật đến các giải đấu. Song song với phiên bản có luật thành văn, trò nối năm cũng tồn tại ở nhiều nơi dưới dạng giấy bút với tên gọi địa phương, và cờ caro ở Việt Nam là một ví dụ quen thuộc. Vì vậy, khi nói “cờ gomoku”, người ta thường nghĩ đến phiên bản bàn giới hạn, luật rõ ràng; còn “caro” gợi đến những ván đánh X, O trên giấy ô ly.

Luật gomoku cơ bản: bàn cờ, quân và lượt đi

Bàn gomoku là một lưới đường kẻ, và quân được đặt tại giao điểm chứ không đặt trong ô. Bàn tiêu chuẩn thi đấu hiện nay có 15 đường ngang và 15 đường dọc, tức 225 giao điểm. Bàn cờ vây 19×19 với 361 giao điểm cũng được dùng, nhất là khi chơi giải trí ở nhà. Nếu gọi tên cột bằng chữ A đến O và hàng bằng số 1 đến 15, điểm chính giữa bàn 15×15 là H8. Đen luôn đi trước. Người cầm đen thường mở ván ở gần trung tâm, vì đó là vùng có nhiều hướng phát triển nhất và xa các mép bàn.

Mỗi lượt, người chơi đặt đúng một quân của mình lên một giao điểm còn trống. Quân đã đặt nằm yên đến hết ván: không di chuyển, không nhấc ra và không bị bắt như trong cờ vây. Ván kết thúc khi một bên tạo được hàng thắng hợp lệ, hoặc hòa khi bàn không còn chỗ mà chưa ai thắng. Vì bàn có giới hạn, mép bàn hoạt động như một bức tường: một hàng chạy sát mép chỉ còn một hướng để kéo dài. Người quen chơi caro trên tờ giấy lớn cần lưu ý điều này, bởi trên giấy ô ly bạn hiếm khi đánh tới mép và gần như luôn có chỗ để nối thêm.

• Bàn thi đấu tiêu chuẩn 15×15; bàn cờ vây 19×19 cũng dùng được.
• Quân đen và trắng đặt trên giao điểm, đen đi trước.
• Mỗi lượt một quân; quân không di chuyển và không bị bắt.
• Thắng bằng hàng năm quân ngang, dọc hoặc chéo theo biến thể đã chọn.

Freestyle và standard gomoku: khác nhau ở quân thứ sáu

Luật gomoku có hai biến thể chính. Ở freestyle gomoku, hay gomoku tự do, mọi hàng từ năm quân trở lên đều thắng. Ở standard gomoku, hàng thắng phải có đúng năm quân; hàng từ sáu quân trở lên, gọi là overline, không được tính. Hãy xét ví dụ: đen có quân tại D5, E5, F5, G5 và I5, còn H5 đang trống. Nếu đen đặt vào H5, hàng ngang nối liền từ D5 đến I5 thành sáu quân. Theo freestyle, đen thắng ngay. Theo standard, nước này không tạo hàng thắng, và đen phải tìm một hướng khác để hoàn thành đúng năm quân.

Khác biệt tưởng nhỏ này làm thay đổi cách tính toán. Trong standard gomoku, một ô trống nằm giữa hai cụm quân có thể trở thành ô vô dụng với chính người sở hữu các cụm đó, vì lấp vào sẽ vượt quá năm. Người phòng thủ đôi khi không cần chặn một ô nếu biết đối thủ đặt vào đó chỉ tạo overline, và dùng lượt đó cho việc khác. Ngược lại, freestyle đơn giản hơn để học và gần với thói quen của nhiều người chơi caro. Nếu từng đọc về biến thể đúng năm quân của cờ caro, bạn sẽ thấy ý tưởng tương tự; điểm khác là gomoku ghi rõ quy định này thành tên biến thể thay vì để mỗi nhóm tự thỏa thuận.

Vì sao người đi trước trong gomoku có lợi thế lớn?

Trong mọi trò nối năm, người đi trước luôn có nhiều hơn một quân trên bàn sau mỗi lượt của mình, nên thường là bên đặt câu hỏi trước. Ở gomoku, lợi thế này không chỉ là cảm giác của người chơi. Đầu thập niên 1990, nhà nghiên cứu Victor Allis đã dùng các kỹ thuật tìm kiếm trên máy tính để chứng minh rằng trên bàn 15×15, người đi trước sẽ thắng nếu chơi hoàn hảo, ở cả freestyle lẫn standard gomoku. Nói cách khác, trò chơi đã được giải: tồn tại một cách chơi giúp đen luôn thắng, bất kể trắng đáp trả thế nào trong suốt ván đấu.

Kết quả này không có nghĩa là ván nào đen cũng thắng. Chứng minh dựa trên một lượng thế cờ khổng lồ mà người chơi khó ghi nhớ trọn vẹn, nên trong thực tế trắng vẫn thắng nhiều ván nhờ đối thủ mắc sai lầm. Tuy vậy, ở trình độ cao, lợi thế đi trước đủ lớn để làm giải đấu mất cân bằng nếu đen được khai cuộc tự do. Có hai hướng xử lý. Hướng thứ nhất là thêm hạn chế cho đen, đó là con đường của renju với các nước cấm dành cho quân đen; luật này có bài riêng trên CoCaro.vn. Hướng thứ hai là giữ nguyên luật thắng nhưng thay đổi cách bắt đầu ván, và đó là vai trò của Swap và Swap2.

Swap và Swap2: luật khai cuộc cân bằng trong gomoku

Ý tưởng của Swap giống cách chia bánh công bằng: một người cắt, người kia chọn phần. Người thứ nhất đặt ba quân đầu tiên, gồm hai quân đen và một quân trắng, rồi người thứ hai chọn cầm màu nào. Nếu người thứ nhất bày thế quá lợi cho đen, người thứ hai sẽ lấy đen; nếu bày thế quá lợi cho trắng, người thứ hai lấy trắng. Vì vậy, người bày thế có động lực tạo một vị trí cân bằng nhất có thể. Swap2 phát triển ý tưởng này thêm một bước, khiến người bày thế khó tính trước hơn và buộc cả hai bên cùng phải hiểu khai cuộc.

Trong Swap2, người thứ nhất vẫn đặt ba quân, hai đen và một trắng. Người thứ hai có ba lựa chọn: cầm trắng và đi tiếp nước thứ tư; đổi sang cầm đen; hoặc đặt thêm hai quân, một đen một trắng, rồi trao quyền chọn màu lại cho người thứ nhất. Ví dụ, người thứ nhất đặt đen tại H8 và I9, trắng tại I8. Người thứ hai thấy thế khá cân nên đặt thêm đen G9 và trắng G7, buộc người thứ nhất phải đánh giá lại một thế năm quân rồi mới chọn phe. Cơ chế này khiến việc học thuộc một phương án có lợi cho đen trở nên kém hiệu quả, vì bạn không biết trước mình sẽ cầm màu nào.

• Bước 1: người thứ nhất đặt 2 quân đen và 1 quân trắng.
• Lựa chọn A: người thứ hai cầm trắng và đặt nước thứ tư.
• Lựa chọn B: người thứ hai đổi sang cầm đen.
• Lựa chọn C: người thứ hai đặt thêm 1 đen, 1 trắng rồi để người thứ nhất chọn màu.
• Sau khi chọn màu, ván tiếp tục theo luật gomoku bình thường.

Gomoku và cờ caro Việt Nam khác nhau ở đâu?

Nhìn từ xa, gomoku và cờ caro là cùng một ý tưởng: hai người luân phiên đặt quân, ai nối đủ năm trước thì thắng. Ngay cả việc đặt quân trên giao điểm hay trong ô cũng không làm thay đổi bản chất, vì một lưới 15×15 giao điểm tương đương về mặt logic với một lưới 15×15 ô vuông. Khác biệt thật nằm ở ba chỗ: phạm vi bàn cờ, cách xử lý hàng bị chặn và cách bắt đầu ván. Cờ caro ở Việt Nam thường chơi trên giấy ô ly, dùng X và O thay cho đen và trắng, bàn gần như không giới hạn và luật chặn hai đầu rất phổ biến.

Những khác biệt này ảnh hưởng trực tiếp đến chiến thuật. Với luật chặn hai đầu, hàng năm quân đã bị đối thủ chặn cả hai phía không được tính, nên người chơi caro quen coi trọng đầu mở. Freestyle và standard gomoku không có quy định này: năm quân đen nằm kẹp giữa hai quân trắng vẫn là hàng thắng. Ngược lại, bàn 15×15 có mép cố định, nên người chơi gomoku phải tính đến việc một hàng sát mép mất đi một hướng phát triển. Khi chuyển từ caro sang gomoku, bạn có thể tấn công quyết liệt hơn vì không lo bị chặn hai đầu, nhưng cũng phải phòng thủ sớm hơn vì đối thủ có cùng lợi thế đó.

• Bàn cờ: gomoku dùng bàn giới hạn, tiêu chuẩn 15×15 hoặc bàn cờ vây 19×19; caro thường chơi trên giấy ô ly gần như không giới hạn.
• Vị trí đặt quân: gomoku đặt quân đen trắng trên giao điểm; caro đánh X, O vào trong ô.
• Điều kiện thắng: cả hai đều cần năm quân liên tiếp theo hàng ngang, dọc hoặc chéo.
• Quá 5: freestyle gomoku tính thắng, standard gomoku không tính; caro tùy luật hai bên thống nhất.
• Chặn hai đầu: gomoku không áp dụng; caro Việt Nam áp dụng phổ biến.
• Khai cuộc: gomoku thi đấu dùng Swap hoặc Swap2; caro thường để người đi trước đánh tự do.

Từ cờ caro sang gomoku: bắt đầu luyện thế nào?

Nếu đã chơi caro, cách nhanh nhất để làm quen gomoku là giữ nguyên kỹ năng đọc bàn và chỉ thay đổi vài thói quen. Trước ván, luôn hỏi rõ đang chơi freestyle hay standard, vì điều đó quyết định một hàng sáu có thắng hay không. Khi không có luật chặn hai đầu, đừng yên tâm chỉ vì một hàng của đối thủ đã bị kẹp giữa quân của bạn; chỉ cần còn đủ chỗ cho năm quân liền nhau, hàng đó vẫn có thể thắng. Trên bàn 15×15, hãy giữ thế ở vùng giữa để không tự đẩy quân mình vào khu vực sát mép, nơi các hàng dễ bị bóp nghẹt.

Trên CoCaro.vn, bàn cờ dùng X và O quen thuộc, và luật tự do ở đây tương ứng với tinh thần freestyle gomoku: đủ năm quân là thắng, kể cả khi hai đầu bị chặn. Bạn có thể chơi với máy để tập đọc hàng ba, hàng bốn và nước đôi, chơi hai người trên cùng thiết bị để thử khai cuộc theo kiểu Swap cùng bạn bè, hoặc tạo phòng online để đấu với người ở xa. Một bài tập đơn giản là để một người đánh ba nước đầu cho cả hai phe, gồm hai X và một O, rồi người kia chọn cầm X hay O. Sau vài ván, bạn sẽ cảm nhận rõ vì sao khai cuộc cân bằng lại quan trọng đến vậy.